Tarih Dersinde Haritaların Kullanımı

Çankırı Karatekin Üniversitesi'nden Yrd. Doç. Dr. Tuba Şengül Bircan ile Gazi Üniversitesi'nden Prof. Dr. Mustafa Safran hazırladıkları ve Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD)'nde yayınladıkları "Tarih Öğretiminde Haritaların Önemi ve Kullanımı" başlıklı makalenin özetidir.

0 106

Çankırı Karatekin Üniversitesi’nden Yrd. Doç. Dr. Tuba Şengül Bircan ile Gazi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mustafa Safran hazırladıkları ve Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD)’nde yayınladıkları “Tarih Öğretiminde Haritaların Önemi ve Kullanımı” başlıklı makalenin sonuç bölümünü olduğu gibi aşağıda yayınlıyoruz.

Tarih Dersinde Haritaların Kullanımı

Öğrencilerin tarihi olayların geçtiği yeri hayallerinde canlandırabilme, harita sembollerini, konumu ve yönü anlayabilme, tarih haritaları çizebilme ve yorumlayabilme olarak tanımlayabileceğimiz tarihsel mekânı algılama becerisinin öğrenciye kazandırılmasında tarih haritalarının ve haritalı tarih öğretiminin etkili olacağı inkâr edilemez. Bu tür çalışmaların tasarlanarak uygulanmasının öğrencilerin tarihi somutlaştırmasına yardımcı olacağı ve olayların geçtiği mekânın farkına varılarak konunun çok boyutlu değerlendirmesine katkı sağlayacağı muhakkaktır. Tarih dersi açısından haritalar değerlendirildiğinde öğrencilerin harita becerilerini şöyle sıralayabiliriz:

  1. Haritaya tarihile ilgili sorular sorabilme.
  2. Haritalardan tarihi olaylara ilişkin bilgi edinme.
  3. Tarih bilgisini organize etmede haritaları kullanabilme.
  4. Tarih bilgisini analiz etmede haritaları kullanabilme.
  5. Tarih sorularını cevaplandırmada haritaları kullanabilme.

Tarih eğitiminde kim, ne, nerede, niçin, nasıl sorularını sorarak bu sorulara cevap aramak; ilgi, istek, beceri ve kurgulama gerektirir. Öğrenciler; tarihi olayları öğrenirken mekânın öneminin, etkisinin ne olduğunu sorgulamalı, konumun tarihi olaylar üzerindeki etkisine dikkat etmelidir. Öğrenciler harita yardımıyla ve harita üzerinde çalışılan tarih konusuna ilişkin yerleri harita üzerinde belirleyebilmeli, komşuların yaşayışlarının, siyasi ve ekonomik durumlarının tarihi olaylar üzerindeki etkilerini görebilmeli ve olayları değerlendirirken haritayı etkin bir şekilde kullanabilmelidir. Tarih dersi öğretmeni bu becerilerden yararlanmak ve öğrencilerin gelişimine ve tarih becerilerine katkı sağlamak adına taslak haritalardan (krokilerden), zihin haritalarından, duvar haritalarından, tarih atlaslarından, dilsiz haritalardan, bilgisayar ortamında hazırlanmış animasyonlu haritalardan, hazine avı, kaptanın seyir defteri gibi haritalı oyunlardan ve diğer haritalı ders içeriklerinden yararlanmalıdır.

Haritaların tarih derslerinde kullanımı sadece mekân algısını geliştirmekle kalmayacak; öğrencilerin tarihsel kavrama, tarihsel analiz ve yorumlama becerilerinin de gelişimine katkı sağlayacaktır. Tarihsel kavrama becerisinin gelişiminde, tarihsel bir metindeki gerçek anlamı kavramak gerekir. Bunun için de olayın nerede olduğu, kimlerin yer aldığı, sebep ve sonuçları anlaşılmalı ve doğru değerlendirilmelidir. Tarihsel analiz ve yorumlama becerisinin gelişiminde olayların neden ve sonuçlarını farklı boyutlarla değerlendirmek gerekir. Bu değerlendirmede de olayın geçtiği mekânın unsurları analizde etkili olacak, değerlendirmelerin sağlıklı yapılmasını sağlayacaktır. Bu nedenle tarih derslerinde haritalara yardımcı bir materyal olarak bakmak ve eksikliklerinden yakınmak yerine teknolojik imkânları kullanarak dersin ana materyali yapmanın yarar sağlayacağını göz ardı etmemek gerekir. Ancak okullarda haritaların etkin kullanılamamasında kaynak eksikliğinin de payı vardır. Konulara ilişkin haritaların ve haritalı kaynakların bulunmaması, internet ortamındaki haritalarda bilgi eksiklik ve yanlışlarının olması, yeni-güncel tarih haritalarının meydana getirilmemesi tarih derslerinde harita kullanımını sınırlamaktadır. Türk Tarih haritacılığının temsilcisi Hüseyin Dağtekin, 1980’lere kadar Türk haritacılığında kayda değer bir gelişmenin olmadığından söz ederken; nitelik ve nicelik bakımından geri ve geç kalmış olan bu alanın gelecek yıllarda hızla gelişeceğinden umutlu olduğunu belirtmektedir. Dağtekin’in umut ettiği gelişmeyi, inancımızı kaybetmeden 32 yıldır gözlüyoruz.

Okullarda ve tarih dersi kapsamında haritalara olan ilgi eksikken ve kullanımı yaygınlık göstermezken; sosyal yaşamda ve yurtdışında etkileşimli harita ve googlemaps kullanımının yaygınlığı dikkat çekmektedir. Türkiye’de de teknolojinin ürünü olan navigasyon araçlarının yaygınlığı ve googlemaps uygulamalarının sıklıkla kullanıldığı düşünüldüğünde öğretim hayatında haritanın ele alınmaması büyük bir eksiklik olarak değerlendirilmelidir. Günümüz Milli Eğitim Bakanlığının yürüttüğü FATİH Projesiyle teknolojinin sınıflara girmesi sağlanmıştır ve önümüzdeki yıllarda yaygınlaşacağı da açıktır. Tarih öğretimi konusunda yapılacak yapıcı çalışmalarla teknolojinin önce tarih derslerinde aktif kullanımının sağlanması, daha sonrada etkileşimli (interaktif) harita kullanımıyla çeşitlenmesi umulmaktadır. Teknolojiden yararlanarak harita çizmek ve haritadan yararlanmayı kolaylaştırmak ancak tarih eğitimi araştırmacılarının ve tarih öğretmenlerinin konuya ilgisi ve yatkınlığı ve yeterliliğiyle mümkün olacaktır.

Tarih öğretiminde harita kullanmanın öneminin ve gerekliliğinin vurgulanmaya çalışıldığı bu çalışma kapsamında yapılan araştırmalarda günümüz okullarında haritalı çalışmalara yatkınlık görülmediği saptanmıştır. Bu eksikliklere dikkat çekmenin, sorunların giderilme noktasında katkı sağlayacağı kanısındayız. Tarih öğretiminde haritanın kullanımına dikkat çekmek amacıyla hazırlanan bu çalışmada tarih öğretmenlerinin tarih derslerinde haritalı etkinlikler planlamalarının gerekliliği üzerinde durulmuştur. Bu gereklilikten yola çıkarak aşağıda bazı basit etkinlik örnekleri sıralanmıştır. Bu etkinlikler basit ve kullanılan etkinlikler gibi görünse de maalesef çalışmalar ve öğretmen görüşmeleri aksini göstermektedir.

  • Tarih derslerinde atlas kullanımı yaygınlaştırılmalıdır.
  • Ders kitaplarında orijinal ve anlamlı haritalara ve haritalı etkinliklere yer verilmelidir.
  • Dersler haritalar üzerinden yürütülmeli ve derslerde öğrencilere harita çizdirilmelidir.
  • Tarih öğretmeni tahtaya çizdiği harita üzerinden çalışma yaptırılabilmelidir.
  • Projeksiyon yardımı ile yansıtılan haritalardan ve haritalı sunulardan yararlanılmalıdır.
  • Dilsiz harita kullanımı arttırılmalıdır.
  • Performans ödevleri ve değerlendirme sınavlarında haritalara yönelik çalışmalar istenmelidir.
  • Öğrencilere farklı konularda haritalı yap-bozlar yaptırılmalıdır.
  • Konulara ilişkin olarak güncel kitaplardaki, gazetelerdeki, dergilerdeki
  • haritalardan uygun olanları derslerde kullanılmalıdır.
  • Ders işlenişinde animasyonlu harita gösterimlerinden yararlanılmalıdır.
  • Bir haritadan günlük oluşturma, bir metinden ticaret yolu haritası yapma, harita üzerindeki kültür merkezlerini uygun simgelerle işaretleme… gibi etkinlikler yapılmalıdır.
  • Haritalı oyunlar hazırlanmalı ve sınıfta uygulanmalıdır.

Ayrıca tarih derslerinde yeri gelen konularda aşağıdaki sorular ve benzerleri sorularak, coğrafi şartların medeniyetlerin ve ülkelerin hayatında ne kadar etkili olduğu, tarihi nasıl şekillendirdiği vurgulanabilir.

  1. Derslerde kullanılabilecek örnek sorular:
  2. Türkiye’nin stratejik konumu, bilimsel gelişmelerin önünde engel midir?
  3. Çok kültürlülüğün temel nedenleri nelerdir?
  4. Neden Anadolu’da tarih boyunca değişik medeniyetler oluşmuş veya nüfus hareketleri olmuş da aynı faaliyet ve değişiklikler aynı oranda  Grönland’da yoktur?
  5. Niçin Ankara Türkiye’nin başkenti yapılmıştır?
  6. Çanakkale Savaşı’nda İtilaf Devletleri’nin Alçı Tepe’yi almak istemelerindeki amaç nedir?
  7. Osmanlı Beyliği’nin kısa sürede büyük bir imparatorluk olmasında etkili olan coğrafi sebepler nelerdir?
  8. Sarıkamış Savaşı’nın kaybedilme nedeni ile coğrafi konum arasındaki ilişkiyi analiz ediniz?
  9. İstanbul şehri Fatih’e kadar pek çok kez kuşatılmasına rağmen niçin alınamamıştır?
  10. Osmanlı ekonomisi, coğrafi keşiflerden niçin olumsuz etkilenmiştir?
  11. Karahanlı Devleti’nin İslamiyet’i kabul etmesinde etkili olan unsurlar nelerdir?

Bu öneriler ve uygulamalar sınırsız bir şekilde çeşitlendirilebilir. Ancak bu konuda öğretmenlerin ilgi, istek ve yeterlikleri etkili olacaktır. Özellikle haritalar ve harita kullanımı konusunda tarih öğretmenlerinin yetiştirilmesi önemli bir gerekliliktir. Ayrıca yeni tarih haritalarının hazırlanması, ders kitaplarına konulara yönelik ve güncel tarih haritalarının eklenmesi ve haritalı ders materyallerinin geliştirilmesi konularında Milli Eğitim Bakanlığı’nın duyarlılığı ve girişimleri hayati öneme sahiptir.

Kaynak Makalenin Tamamını Okuyun

Bunları da Beğenebilirsiniz

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.